ميرزا حسن حسينى فسايى
858
فارسنامه ناصرى ( فارسى )
دهيك از مدعى به را به حكم عربشاهى مىستانيم و در ميانه قسمت مىكنيم و اگر خفائى در اصل مطلب باشد به قيد التزام از جانبين ، رجوع به حاكم شرع مرضى الطرفين نموده ، حكم شرعى را مجرى بداريد و اگر خسارتى از دروغگو به راستگو وارد آيد بايد دروغگو از عهده برآيد و روز ديگر عسس و پاسبانان شهر شيراز را بخواستند و فرمودند اگر از عهدهء لوازم آن برمىآئيد خلعت خود را گرفته مواظب شغل خود باشيد و اگر دزدى در شهر اتفاق بيفتد ، بعد از ده روز مهلت بايد يا دزد يا تاوان و غرامت مال دزديده را از خود بدهيد و چون اجرا و مواجب جماعت عسس كافى در معاش آنها نبود ، تا چه جاى غرامت ، مواجب آنها را به اندازه مقرر فرمودند و روز ديگر تفتيش از حال نوكرهاى ديوانى از جماعت توپچى و سوار و سرباز و جيره و مواجب و عليق آنها فرموده ، التزام درستكارى را از لشكرنويس و صاحبمنصبان گرفتند ، پس براى بلوكات و ايلات عامل و ضابط درستكار ، مشخص فرموده ، التزام ماليات و نظم و رعيتدارى را از آنها گرفته ، پس براى محافظت طرق و شوارع از شر دزد و راهزن ، هر راهى را به چندين نفر تفنگچى سپرده ، مواجبى لايق براى آنها معين فرمود و التزام تاوان و غرامت اموال مسروقه مترددين را از آنها گرفته ، ضبط نمودند و چون از ورود به خاك فارس از مردمان بيغرض ، تحقيق و تفتيش اشرار ستمكار و دزدهاى راهزن فرموده ، آنها را به اسم و رسم در كتابچه به خط شريف ثبت و ضبط فرموده بودند ، بعد از تعيين حاكم براى بلوكات و ايلات شرط عمده را گرفتارى دزد و مردمان شرير مقرر مىفرمود و هر كس دزد يا شريرى را به دست مىآورد او را به انعام و خلعت مفتخر مىداشتند و چون مقصر را به حضور مىآوردند ، بعد از تحقيق تقصير ، شفاعت احدى دربارهء او پذيرفته نبود و به اندازهء خيانت به سياست مىرسيد و به اندك زمانى نام دزدى و دروغ و تهمت و ستمكارى از فارس برخاسته گرديد و حقوق چندين سالهء مردمان مظلوم را ، از ستمكاران بازگرفته ، در هر هفته چهار روز از طلوع آفتاب تا وقت ناهار با كمر بسته در مجلس حكومت نشسته ، كارهاى دولتى و رعيتى را به دقت تمام اصلاح مىفرمود و هرگز كار امروز را به فردا نينداخت كه فردا را نيز كارى بود و كارها را چنان آسان فرمود كه هر كس در هر وقت از شب و روز مىخواست بىواسطه ، حال خود را شفاها به عرض رساند براى آنكه تا روز بود دربان و مانع نبود و چون شب مىشد پرى جان نام كردستانى كه پيرهزنى بازيافته و كمخواب بود ، بر در اندران خانه منزل داشت ، هر واقعه ، در هر وقت از شب در شيراز اتفاق مىافتاد فورا به عرض حضرت و الا رسانيده ، اصلاح مىفرمود و سه ساعت به غروب مانده در عمارت ديگر تشريف داشته ، عموم علما و طلاب و مردمان با كمال حاضر گشته به گفتگوى علمى مىگذرانيدند و در بيشتر از علوم رسميه ، فايق بر بيشتر از علماى معاصر خود بودند [ و ] يد طولاى حضرت معظم اليه در علوم رياضى از قبيل حساب و هندسه و هيئت و نجوم و علم اكر و اسطرلاب و از علوم ادبيه مانند لغت و نحو و صرف و اشتقاق و علم معانى و بيان و بديع و تفسير و تأويل از علماى راسخين درازتر بود ، اگر مسألهاى را مىفرمود بىحجت و دليل نبود ، اقوال مختلفه را با دلائل صحت و فساد ادا مىنمود [ و ] هيچ مطلبى را به اجمال نمىگذرانيد ، هر دانشمندى به حضور حضرت و الا رسيد ، از خرمن فضائلش خوشهاى و از سفره كمالاتش توشهاى برگرفت ، جناب محامد نصاب حاجى شيخ يحيى امام جمعه شيراز كه جامع مجموعهء علوم است كرارا بر منبر فرموده است : هر وقت خدمت حضرت و الا حاجى معتمد الدوله